Amerika në kurthin iranian: Si u bë Teherani një vijë ndarëse në politikën e brendshme amerikane

Prof. dr. Mevludin Ibish argumenton se Irani është bërë një element i përhershëm i politikës së brendshme amerikane, duke ndikuar në debatet zgjedhore, ndarjet politike dhe vendimmarrjen e Uashingtonit në politikën e jashtme për afro pesë dekada.

Shkruan: Mevludin Ibish

Nga kriza e pengjeve e vitit 1979 deri te përballja ushtarake e vitit 2026, Irani është shndërruar në më shumë sesa një sfidë të politikës së jashtme për Uashingtonin. Ai është bërë një faktor i përsëritur që ndikon në debatet politike amerikane, sfidon bindjet politike të rrënjosura dhe ndikon në drejtimin e ndryshimeve të brendshme politike.

Marrëdhëniet ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Iranit shpesh janë analizuar përmes prizmit të gjeopolitikës, përhapjes së armëve bërthamore, sigurisë rajonale dhe rivalitetit ideologjik. Megjithatë, ekziston edhe një aspekt tjetër që duhet marrë parasysh: sa thellë është ndërthurur çështja e Iranit me politikën e brendshme të Shteteve të Bashkuara?

Për gati pesëdhjetë vjet, çështja e Iranit është rishfaqur vazhdimisht gjatë zgjedhjeve presidenciale, polemikave në Kongres, diskutimeve për sigurinë kombëtare dhe debateve mbi angazhimet ndërkombëtare të Shteteve të Bashkuara. Ajo i ka qëndruar kohës, pavarësisht ndryshimit të presidentëve, partive dhe politikave. Nga Jimmy Carter te Ronald Reagan, nga Barack Obama te Donald Trump, çështja e Iranit i ka sfiduar vazhdimisht politikanët amerikanë në procesin e vendimmarrjes.

Ideja kryesore është se Irani është bërë një ndryshore e përhershme e ekuacionit të politikës së brendshme amerikane. Qëndrimi i Uashingtonit ndaj Iranit nuk varet më vetëm nga konsideratat strategjike në këtë rajon, por edhe nga llogaritjet politike brenda Amerikës. Nga ana tjetër, vendimet amerikane për Iranin kanë pasoja ekonomike, institucionale dhe politike që ndikojnë në politikën e brendshme amerikane. Në këtë mënyrë, Amerika ka krijuar atë që mund të quhet kurthi iranian: çdo administratë përpiqet ta zgjidhë problemin e Iranit, ta frenojë atë ose ta ripërkufizojë, vetëm për të zbuluar se politikat e ndërmarra krijojnë një problem të ri brenda Amerikës.

Nga Revolucioni Iranian te fushëbeteja zgjedhore amerikane

Kjo lidhje historike ekzistonte edhe para krijimit të Republikës Islamike. Grushti i shtetit kundër kryeministrit iranian Mohammad Mossadegh, i kryer nga shërbimet e inteligjencës amerikane dhe britanike, krijoi një histori ndërhyrjeje dhe mosbesimi, e cila u bë pjesë e rëndësishme e narrativës revolucionare në Iran.

Ngjarjet e vitit 1979 e ndryshuan natyrën e kësaj lidhjeje. Marrja nën kontroll e Ambasadës Amerikane në Teheran dhe kriza e pengjeve ushtruan trysni të madhe politike mbi presidentin amerikan Jimmy Carter. Për 444 ditë, fati i pengjeve amerikane u lidh me vlerësimet për aftësinë e presidentit për të drejtuar vendin dhe me imazhin e Amerikës në botë.

Në këtë kuptim, kriza ishte një nga arsyet kryesore të humbjes së Carterit në zgjedhjet presidenciale të vitit 1980. Për Iranin, kjo përbënte një pikë kthese politike: një ngjarje që nisi në Teheran u bë element i rëndësishëm në ekuacionin zgjedhor të Uashingtonit. Pengjet u liruan më 20 janar 1981, pak pas inaugurimit të presidentit Ronald Reagan. Pretendimet për një «Surprizë të Tetorit» treguan se sa thellë ishte përfshirë çështja iraniane në politikën amerikane, ndonëse Kongresi nuk gjeti prova konkrete për ekzistencën e një marrëveshjeje.

Kjo prirje vazhdoi edhe në vitet pasuese. Në vitin 2002, presidenti amerikan George W. Bush e përfshiu Iranin në atë që ai e quajti «Boshti i së Keqes», duke e vendosur në qendër të konsideratave të sigurisë kombëtare amerikane pas 11 shtatorit. Edhe gjatë fushatës presidenciale të vitit 2012, programi bërthamor i Iranit dhe sanksionet e lidhura me të ishin tema të rëndësishme diskutimi. Prandaj, çështja iraniane nuk ishte më thjesht një çështje e marrëdhënieve ndërkombëtare; ajo ishte bërë pjesë e debatit mbi identitetin kombëtar amerikan.

Marrëveshja bërthamore: kur Irani e sfidoi Uashingtonin nga brenda

Një nga shembujt më të qartë të ndikimit të Iranit në debatet e brendshme politike amerikane ishte Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit (JCPOA), i nënshkruar në vitin 2015, gjatë mandatit të presidentit Barack Obama. Plani synonte kufizimin e programit bërthamor iranian në këmbim të lehtësimit të sanksioneve. Megjithatë, ky dokument shkaktoi polemika të mëdha në politikën e brendshme. Kongresi u bë një nga arenat kryesore ku u përballën vizione konkurruese për politikën e jashtme amerikane. Diplomacia dhe verifikimi u paraqitën si një alternativë e zbatueshme ndaj ndërhyrjes ushtarake. Nga ana tjetër, u ngritën pikëpyetje mbi besueshmërinë e marrëveshjes dhe programin raketor të Iranit. Cikli zgjedhor presidencial i vitit 2016 i nxori edhe më qartë në pah këto ndarje. Donald Trump e kritikoi marrëveshjen dhe, në maj të vitit 2018, gjatë presidencës së tij, i tërhoqi Shtetet e Bashkuara prej saj, duke zhbërë një sukses të rëndësishëm diplomatik të administratës paraardhëse.

Kjo tregon një karakteristikë të rëndësishme të çështjes iraniane: një marrëveshje diplomatike ndërkombëtare mund të shndërrohet në një problem të tillë të politikës së brendshme, saqë, pas ndërrimit të administratave, të përmbyset një strategji tashmë e konsoliduar e politikës së jashtme. Me fjalë të tjera, Irani nuk ishte thjesht objekt i debatit politik në SHBA; ai ishte edhe pjesë e debatit mbi kuptimin e fuqisë amerikane.

Irani dhe kufijtë e konsensusit politik amerikan

Tradicionalisht, sistemi politik amerikan e ka trajtuar Iranin përmes frenimit, sanksioneve, parandalimit të veprimeve armiqësore dhe diplomacisë. Megjithatë, metodat e përdorura për t’i arritur këto synime kanë qenë gjithmonë shumë të debatueshme. Demokratët dhe republikanët kanë pasur qasje të ndryshme ndaj Iranit, por asnjëra palë nuk ka qenë e paprekur nga trysnitë politike që shoqërojnë këtë çështje. Nëse demokratët zgjedhin të negociojnë me Iranin, kjo mund të perceptohet si shenjë dobësie; nga ana tjetër, nëse republikanët zgjedhin përballjen me të, kjo mund të sjellë kosto shumë të larta.

Për shembull, vrasja e gjeneralit iranian Qassem Soleimani në vitin 2020 e ilustron këtë dilemë. Administrata Trump e justifikoi operacionin me arsye të sigurisë kombëtare, ndërsa kundërshtarët ngritën pikëpyetje për pasojat e tij, rreziqet e përshkallëzimit dhe shtrirjen e kompetencave të presidentit për të ndërmarrë veprime ushtarake.

Pra, Irani i vendos të dyja partitë politike amerikane përpara një dileme, ndonëse në mënyra të ndryshme. Mbi të gjitha, ai ngre një dilemë të rëndësishme për rolin ndërkombëtar të Amerikës: a duhet të përqendrohet Amerika te parandalimi përmes forcës ushtarake dhe epërsia ushtarake, apo te zgjidhjet e negociuara që minimizojnë kostot e konfliktit? Këto çështje shkojnë shumë përtej Iranit. Ato prekin vetë thelbin e identitetit politik amerikan.

2026: Kur politika e jashtme rikthehet në kutitë e votimit

Zgjedhjet e mesmandatit, të mbajtura në nëntor 2026, përbëjnë një shembull interesant të kësaj lidhjeje në kontekstin bashkëkohor. Lufta me Iranin tashmë po lidhet me probleme që zakonisht përcaktojnë politikën e brendshme amerikane: kostoja e jetesës, çmimet e energjisë, shpenzimet ushtarake dhe ekuilibri i kompetencave ndërmjet presidentit dhe Kongresit.

Zgjedhjet e 3 nëntorit sollën fitoren e demokratëve në të dyja dhomat e Kongresit, duke i dhënë një goditje të rëndë Partisë Republikane të presidentit Trump. Një analizë e publikuar nga Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike më 6 nëntor e përmendi luftën me Iranin, krahas kostos së jetesës, korrupsionit dhe çështjeve të tjera, si një nga faktorët që përcaktuan atmosferën zgjedhore.

Kjo lidhje u bë edhe më e dukshme me publikimin, më 10 nëntor, të një sondazhi të kryer nga Reuters/Ipsos. Sipas këtij sondazhi, me 1 705 të anketuar, 71 për qind e amerikanëve mbështesnin nisma legjislative në Kongres për t’i nxjerrë Shtetet e Bashkuara nga lufta me Iranin. Mbështetja arrinte në 93 për qind mes demokratëve, ndërsa 51 për qind e republikanëve shpreheshin gjithashtu në favor.

Këto të dhëna nuk nënkuptojnë se Irani ishte faktori i vetëm që përcaktoi rezultatin zgjedhor. Problemet ekonomike, si edhe çështje të tjera të brendshme, luajtën gjithashtu rol të rëndësishëm. Megjithatë, ato ilustrojnë se si një çështje e diskutueshme e politikës së jashtme mund të shndërrohet në problem të politikës së brendshme, duke kapërcyer ndarjet tradicionale partiake. Në nivel federal, çështja e Iranit ndikon në diskutimet mbi autorizimin e luftës, shpenzimet e mbrojtjes, sanksionet dhe kompetencat presidenciale. Ndërsa në nivel të shteteve federale dhe në nivel vendor, ajo mund të ndikojë tërthorazi në politikë përmes rritjes së kostove të energjisë, demonstratave, debateve në kampuset universitare, organizimit të komuniteteve dhe zhvillimeve ekonomike.

Irani nuk ka nevojë të përcaktojë fituesin e çdo palë zgjedhjeje në SHBA për të ndikuar në atmosferën e brendshme politike. Thelbi është se pasojat e politikës amerikane ndaj Teheranit ndikojnë në debatin e përgjithshëm gjatë procesit zgjedhor.

Teherani nuk ka nevojë ta kontrollojë Uashingtonin për të ndikuar në drejtimin e tij politik

Ndoshta aspekti më domethënës i kësaj dinamike është se rëndësia e Iranit nuk duhet vlerësuar vetëm mbi bazën e fuqisë së tij ushtarake dhe ekonomike. Ajo pasqyrohet edhe në mënyrën se si reagojnë institucionet amerikane ndaj tij.

Duke u shndërruar në një rast studimi, Irani e ka nxitur establishmentin politik amerikan t’i rishqyrtojë vazhdimisht supozimet dhe strategjinë e vet. Kjo nuk do të thotë se Teherani dikton rezultatet e zgjedhjeve amerikane apo përcakton rrjedhën e veprimeve në politikën e brendshme të Amerikës. Përkundrazi, më e saktë do të ishte të thuhej se Amerika është ngërthyer politikisht në marrëdhënien e saj me Iranin.

Ekziston edhe një paradoks strategjik: masat që ndërmerren për ta dobësuar Iranin ose për ta kufizuar fuqinë e tij rajonale mund t’i thellojnë njëkohësisht ndarjet politike që ua vështirësojnë Shteteve të Bashkuara formulimin e një strategjie efektive. Përvoja me sanksionet, veprimet ushtarake dhe diplomacinë e dështuar tregon se si përpjekjet për ta zgjidhur një çështje strategjike sjellin probleme të reja politike. Rezultati përfundimtar është një marrëdhënie në të cilën përpjekjet amerikane për të ndikuar mbi Iranin përfundojnë duke prodhuar pasoja në vetë Uashingtonin.

Shtetet e Bashkuara nuk mund ta ndajnë të ardhmen e tyre të brendshme nga çështja iraniane

Duke vështruar historinë e marrëdhënieve ndërmjet SHBA-së dhe Iranit, mund të arrihet në përfundimin se kjo çështje i ka tejkaluar kufijtë e një problemi dypalësh. Çështja iraniane është bërë element i përhershëm i politikës amerikane, i aftë të nxjerrë në pah ndarjet ndërmjet aktorëve politikë, të dobësojë administratat presidenciale dhe të ngrejë pyetje themelore për vendin e Amerikës në politikën ndërkombëtare.

Nga vështirësitë zgjedhore të Carterit në vitin 1980 deri te pasojat politike të krizës së vitit 2026, kjo prirje nuk mund të shpërfillet. Është e qartë se administratat amerikane janë përpjekur shumë herë të ndikojnë në sjelljen strategjike të Iranit. Njëkohësisht, ky proces ka ndryshuar edhe vetë politikën amerikane.

Pa dyshim, një nga vëzhgimet më domethënëse është se Irani nuk ka nevojë të dalë fitimtar nga një betejë politike brenda Uashingtonit për t’u bërë aktor në politikën e tij. Vetë ekzistenca e Iranit si sfidë për sigurinë ka formësuar terrenin mbi të cilin zhvillohen përballjet ndërmjet politikanëve amerikanë.

Shtetet e Bashkuara mund të mbeten një superfuqi e pakonkurrueshme për nga forca ushtarake, potenciali ekonomik dhe institucionet. Megjithatë, aftësia për të ushtruar pushtet nuk nënkupton gjithmonë aftësinë për të ndjekur një politikë të jashtme në mënyrë të pavarur. Një shtet mund të ketë kapacitete të jashtëzakonshme dhe, përsëri, të kufizohet nga pasojat e politikës së tij brenda vendit.

Pikërisht kjo e përcakton natyrën e kurthit amerikan në raport me Iranin: Shtetet e Bashkuara kanë kaluar dekada duke u përpjekur të përcaktojnë të ardhmen e marrëdhënieve të tyre me Iranin, ndërsa Irani ka luajtur një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në përcaktimin e alternativave që kanë në dispozicion Shtetet e Bashkuara në politikën e brendshme.

Në këtë kuptim, derisa Amerika të arrijë të ndërtojë një strategji të qëndrueshme për këto marrëdhënie, Irani nuk do të jetë thjesht një çështje e politikës së jashtme, por edhe një çështje kyçe e politikës së brendshme amerikane.

Autor: Prof. dr. Mevludin Ibish

Dr. Mevludin Ibish është profesor ordinar në Fakultetin e Drejtësisë, në Departamentin e Shkencave Politike dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare të Universitetit Ndërkombëtar Ballkanik, në Maqedoninë e Veriut. Fushat e tij të ekspertizës kërkimore dhe analitike përfshijnë Ballkanin, Turqinë, rajonin e Kaukazit dhe Lindjen e Mesme, me vëmendje të veçantë ndaj zhvillimeve të reja politike dhe rajonale, historisë politike, partive politike, shoqërisë dhe sistemeve politike.