Përfshirja në rritje e Izraelit në Ballkan: asimetria e re e sigurisë dhe roli balancues i Turqisë

Shkruan: Mevludin Ibish

Konkurrenca gjeopolitike ndërmjet Turqisë dhe Izraelit po shtrihet përtej Lindjes së Mesme dhe Mesdheut Lindor, duke përfshirë gjithnjë e më shumë edhe Ballkanin. Zhvillimet në Gaza, si dhe ndryshimet në Siri dhe Liban, kanë ndikuar në mënyrë të ndjeshme në konfigurimet rajonale të mbrojtjes, teknologjisë, energjisë dhe ndërlidhshmërisë. Në këtë kuadër, zgjerimi i pranisë së Izraelit dhe forcimi i lidhjeve të tij me Greqinë, Qipron dhe së fundmi Serbinë, përmes një partneriteti strategjik ushtarak, sinjalizojnë krijimin e një asimetrie të re ushtarake në rajon.

Këto zhvillime duhen parë brenda një konteksti më të gjerë, në të cilin Ballkani po lidhet gjithnjë e më ngushtë me një zinxhir strategjik që shtrihet nga Mesdheu Lindor drejt Evropës Juglindore. Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht një përballje ushtarake ndërmjet Izraelit dhe Turqisë në Ballkan, por tregon se fuqitë globale dhe rajonale po i kushtojnë më shumë burime këtij rajoni, me pasoja të rëndësishme strategjike. Në këtë proces, Serbia spikat si një aktor që ka arritur të balancojë politikën e saj të jashtme dhe të sigurisë ndërmjet fuqive të mëdha dhe partnerëve rajonalë.

Duke shfrytëzuar përplasjet e reja ndërmjet administratës së Trumpit në SHBA dhe BE-së për çështjet e sigurisë dhe ekonomisë, Serbia ka ndjekur një politikë të jashtme shumëvektoriale. Ajo e ka kombinuar këtë qasje me investime në siguri dhe teknologji, duke ruajtur marrëdhënie të mira me Rusinë dhe Kinën, ndërsa njëkohësisht ka thelluar ndjeshëm lidhjet me SHBA-në, deri në nënshkrimin e një marrëveshjeje për bashkëpunim dhe partneritet strategjik.

Diversifikimi i politikës së jashtme serbe dëshmohet nga gama e gjerë e marrëdhënieve ushtarake, politike dhe ekonomike me Rusinë, Kinën dhe Izraelin. Serbia ruan lidhje të thella me Rusinë, një partneritet të rëndësishëm me Kinën në fushën ushtarako-industriale dhe bashkëpunim në rritje me Izraelin në sektorin e mbrojtjes.

Modernizimi ushtarak i Serbisë është pjesë qendrore e kësaj strategjie. Forcat e Armatosura të Serbisë po sigurojnë sisteme të mbrojtjes ajrore, radarë, automjete të blinduara dhe mjete ajrore pa pilot (UAV) nga Kina dhe Rusia. Për më tepër, Serbia ka porositur 12 avionë luftarakë Rafale nga Franca dhe ka siguruar teknologji të avancuara ushtarake e mbikëqyrëse nga Izraeli.

Kjo tregon se Serbia ka arritur të diversifikojë partneritetet e saj të mbrojtjes dhe të zvogëlojë varësinë nga një furnizues i vetëm. Megjithatë, qasja në teknologji të ndryshme dhe të avancuara ushtarake mund të krijojë një asimetri të konsiderueshme të kapaciteteve në një rajon tashmë të brishtë dhe të paqëndrueshëm.

Izraeli dhe çështja e asimetrisë

Prania në rritje e Izraelit në Ballkan kërkon vëmendje të veçantë, sidomos për shkak të përqendrimit të saj në një trekëndësh që përfshin Greqinë, Serbinë dhe Rumaninë.

Greqia mbetet partneri më i afërt strategjik dhe i mbrojtjes i Izraelit. Ky bashkëpunim ka kulmuar me krijimin e një aksi të ri ushtarak, ku përfshihet edhe Qiproja, si dhe me nënshkrimin e një marrëveshjeje me vlerë rreth 3 miliardë euro për blerjen e sistemeve izraelite të mbrojtjes ajrore.

Serbia renditet pas Greqisë për nga rëndësia e bashkëpunimit me Izraelin. Prania izraelite në Serbi shtrihet përmes marrëveshjeve të ndryshme ushtarake dhe të sigurisë, si dhe përmes instalimeve ekzistuese ose të mundshme në Serbi dhe, potencialisht, në Republikën Srpska. Edhe Rumania po zhvillon bashkëpunim në rritje në fushat e mbrojtjes dhe sigurisë, ndërsa lidhjet e Izraelit me Bullgarinë, Kroacinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut mbeten më të kufizuara.

Rëndësia e këtyre marrëdhënieve lidhet kryesisht me mundësinë e transferimit të sistemeve moderne të mbrojtjes ajrore, teknologjive të avancuara të mbikëqyrjes, dronëve dhe kapaciteteve të tjera të industrisë së mbrojtjes. Këto pajisje mund t’u sigurojnë vendeve përfituese avantazhe të konsiderueshme ushtarake në një periudhë relativisht të shkurtër.

Në këtë kuadër, Serbia po ndjek një strategji të gjerë dhe të diversifikuar, duke ruajtur bashkëpunimin ushtarak me Kinën dhe Rusinë, ndërsa po zgjeron me shpejtësi marrëveshjet dhe investimet në mbrojtje me Izraelin. Si rezultat, ajo ka qasje në një gamë të gjerë teknologjish ushtarake dhe mbikëqyrëse të prodhuara nga fuqi të ndryshme globale dhe rajonale. Kjo mund të ndikojë në mënyrë të drejtpërdrejtë në arkitekturën e sigurisë në Ballkan dhe më gjerë në Evropë.

Modernizimi i ushtrive dhe forcimi i kapaciteteve mbrojtëse nuk janë në vetvete zhvillime negative. Çdo shtet ka të drejtë të mbrojë sovranitetin dhe integritetin e tij territorial. Megjithatë, në një mjedis ku kapacitetet ushtarake të fqinjëve janë më të kufizuara, përqendrimi i teknologjive të avancuara në një shtet të vetëm mund të krijojë një asimetri strategjike dhe të rrisë paqëndrueshmërinë rajonale.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Ballkanin, i cili vazhdon të përballet me tensione të pazgjidhura gjeopolitike, mosmarrëveshje territoriale dhe sisteme politike jofunksionale. Qëllimi nuk duhet të jetë pengimi i modernizimit ushtarak, por shmangia e një disproporcioni të tillë në fushën e sigurisë që do të riformësonte arkitekturën rajonale të mbrojtjes dhe do të dëmtonte stabilitetin.

Turqia dhe roli i saj balancues

Angazhimi i Turqisë në Ballkan bazohet në një qasje më të gjerë dhe më të shumëanshme. Ai është ndërtuar mbi ndërvarësinë politike dhe ekonomike, bashkëpunimin në fushën e sigurisë, historinë e përbashkët, lidhjet kulturore dhe ndikimin diplomatik.

Prania turke përfshin investime dhe ndikim të konsiderueshëm në Maqedoninë e Veriut, marrëdhënie të fuqishme të sigurisë dhe ekonomisë me Kosovën, një partneritet strategjik me Shqipërinë dhe lidhje të gjera politike, ekonomike e kulturore me Bosnjë-Hercegovinën. Në këtë të fundit, Turqia perceptohet shpesh si një partner që kontribuon në stabilitet dhe siguri. Ndërkohë, marrëdhëniet me Serbinë po zhvillohen me shpejtësi dhe kanë një karakter gjithnjë e më kompleks.

Ndryshe nga një qasje e përqendruar vetëm në marrëveshjet e mbrojtjes, angazhimi turk kombinon bashkëpunimin ushtarak dhe të sigurisë me investimet në infrastrukturë, tregti, sektorin bankar, arsim, kulturë, diplomaci publike dhe fuqinë e butë. Kjo i jep Ankarasë një hapësirë më të gjerë veprimi dhe e pozicionon atë si një fuqi të mesme që mund të kontribuojë në sigurinë dhe zhvillimin rajonal përmes një qasjeje gjithëpërfshirëse.

Turqia luan gjithashtu rolin e një aktori të besueshëm të sigurisë përmes NATO-s, KFOR-it dhe mekanizmave të tjerë rajonalë. Marrëdhëniet e saj dypalëshe dhe shumëpalëshe në fushën e mbrojtjes janë forcuar përmes trajnimeve të përbashkëta, pajisjeve, stërvitjeve dhe bashkëpunimit në industrinë e mbrojtjes. Për më tepër, Platforma Ballkanike e Paqes, e nisur në vitin 2025, dëshmon interesin e Ankarasë për dialogun, stabilitetin rajonal dhe bashkëpunimin në fushën e sigurisë.

Kjo i krijon Turqisë mundësi të rëndësishme për të kontribuar në ndërtimin e kapaciteteve më të balancuara ushtarake në rajon, pa e shndërruar këtë rol në një kundërvënie të drejtpërdrejtë ndaj Serbisë ose në një përballje sistemore me Izraelin.

Një qasje më sistematike turke ndaj sigurisë në Ballkan do të mund të forconte jo vetëm kapacitetet e Ankarasë, por edhe ato të partnerëve të saj rajonalë. Kjo mund të realizohej përmes bashkëpunimit më të ngushtë me Shqipërinë, Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Bosnjë-Hercegovinën dhe Malin e Zi në fushat e mbrojtjes së përbashkët, teknologjisë së dronëve, prodhimit të përbashkët, trajnimit ushtarak, transferimit të teknologjisë dhe shkëmbimit të njohurive praktike.

Qëllimi nuk do të ishte kopjimi i kapaciteteve serbe apo krijimi i një blloku konfrontues, por zvogëlimi gradual i asimetrisë ekzistuese dhe krijimi i mundësive që shtetet e tjera të zhvillojnë kapacitete më të balancuara sigurie. Kjo do t’u mundësonte atyre të mbronin më mirë sovranitetin dhe integritetin territorial, si dhe të kontribuonin në frenimin e tensioneve rajonale.

Rusia, Kina dhe Izraeli po investojnë fuqishëm në kapacitetet ushtarake të Serbisë, ndërsa angazhimi turk është më i diversifikuar dhe mbështetet në një kombinim të sigurisë, zhvillimit ekonomik dhe diplomacisë. Për këtë arsye, Turqia duhet të shfrytëzojë platformat ekzistuese dhe kapitalin e saj shoqëror për të mbështetur një arkitekturë më të balancuar të sigurisë. Një qasje e tillë do të ishte në përputhje me interesat e sigurisë së SHBA-së dhe BE-së dhe do të ndihmonte në plotësimin e boshllëkut të krijuar në rajon.

Turqia nuk ka nevojë të krijojë një sferë të veçantë ndikimi në Ballkan apo të shndërrohet në një fuqi tjetër që konkurron për dominim. Përparësia e saj qëndron në aftësinë për ta lidhur bashkëpunimin në mbrojtje dhe siguri me zhvillimin ekonomik, infrastrukturën, diplomacinë dhe integrimin rajonal. Në këtë mënyrë, ajo mund të veprojë si urë ndërmjet ndikimeve gjeopolitike konkurruese dhe të kontribuojë në krijimin e një rendi sigurie më të balancuar, më gjithëpërfshirës dhe më të qëndrueshëm në Ballkan.

(Kjo analizë është përgatitur enkas për gazetën “Yeni Shafak” versioni në gjuhën angleze)

Autori është profesor në Universitetin Ndërkombëtar Ballkanik