Nga prania te partneriteti: 15 vjet pas momentit të Erdoganit në Mogadishu

Nga Abdirahim Mohamed Hassan – TRT World

Pesëmbëdhjetë vjet më parë, kryeministri i atëhershëm i Turqisë dhe presidenti aktual, Recep Tayyip Erdogan, zbriti në Mogadishu në një moment kur Somalia po përballej me një nga krizat më të rënda humanitare në historinë e saj moderne.

Uria kishte shkatërruar komunitete në të gjithë vendin, grupi i armatosur Al-Shabaab ende kontrollonte territore të konsiderueshme, ndërsa pjesa më e madhe e komunitetit ndërkombëtar e shihte Somalinë kryesisht përmes prizmit të katastrofës humanitare, terrorizmit dhe brishtësisë së shtetit.

Vizita e Erdoganit ishte e rrezikshme, politikisht e rëndësishme dhe, mbi të gjitha, e pazakontë. Nuk ishte thjesht një tjetër vizitë diplomatike në një kryeqytet që ndodhej në qendër të një krize.

Ajo ishte një nga vizitat e para të nivelit të lartë nga një lider ndërkombëtar në Mogadishu pas shumë vitesh dhe u zhvillua në një kohë kur udhëtimi drejt atij vendi shoqërohej me shqetësime reale për sigurinë. Mediat e përshkruan atë si vizitën e parë të një lideri nga jashtë Afrikës në Somali për gati dy dekada.

Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, rëndësia e atij momenti mund të vlerësohet pa e romantizuar atë.

Vizita nuk i krijoi marrëdhëniet Turqi–Somali. Të dyja vendet po shënojnë 60-vjetorin e marrëdhënieve diplomatike në vitin 2026, ndërsa lidhjet e tyre historike shkojnë shumë më larg në kohë.

Ambasada e Turqisë në Mogadishu u themelua në vitin 1979, u mbyll pas rënies së shtetit somalez në vitin 1991 dhe u rihap në nëntor të vitit 2011.

Turqia gjithashtu kishte nisur të thellonte angazhimin e saj më të gjerë në Afrikë përpara vizitës së Erdoganit, përfshirë përmes politikës së saj “Hapja drejt Afrikës”, të nisur në vitin 1998.

Ajo që bëri vizita në Mogadishu ishte diçka tjetër: ajo ndryshoi trajektoren, përmasat dhe kuptimin politik të marrëdhënieve. Ajo e shndërroi një marrëdhënie dypalëshe prej kohësh në një nga angazhimet më gjithëpërfshirëse të Turqisë në kontinentin afrikan.

Nga prania te angazhimi

Rëndësia e vizitës së vitit 2011 nuk qëndronte vetëm te ajo që Erdogani tha në Mogadishu, por edhe te sinjali politik që përcillte vetë prania e tij fizike.

Në një kohë kur Somalia diskutohej shpesh në sallat e konferencave shumë larg vendit, Ankaraja zgjodhi të angazhohej drejtpërdrejt në terren.

Vizita ndihmoi në tërheqjen e vëmendjes ndërkombëtare ndaj urisë dhe tregoi se Somalia mund të trajtohej jo vetëm si një emergjencë humanitare, por edhe si një shoqëri politike, institucionet, ekonomia dhe e ardhmja e së cilës kërkonin angazhim të qëndrueshëm. Ky dallim është i rëndësishëm.

Diplomacia humanitare shpesh nis me reagimin ndaj vuajtjeve të menjëhershme. Angazhimi strategjik fillon kur marrëdhënia vazhdon edhe pasi kamerat largohen. Angazhimi i Turqisë vazhdoi.

Pas vizitës, TIKA, Gjysmëhëna e Kuqe Turke dhe organizatat joqeveritare turke zgjeruan aktivitetet e tyre në të gjithë Somalinë.

TIKA krijoi zyrën e saj për koordinimin e programeve në Mogadishu në vitin 2011 dhe më pas zbatoi projekte në shëndetësi, arsim, bujqësi, infrastrukturë, forcimin e kapaciteteve administrative dhe asistencën humanitare. Sipas shifrave zyrtare turke, ndihma e dhënë Somalisë që nga viti 2011 ka tejkaluar 1 miliard dollarë.

Rëndësia e këtyre aktiviteteve, megjithatë, nuk qëndron vetëm te vlera e tyre monetare. Bëhet fjalë për një kalim gradual nga ndihma emergjente drejt angazhimit institucional.

Spitalet, shkollat, rrugët dhe infrastruktura tjetër janë manifestime të dukshme të këtij procesi. Por institucionet kanë më shumë rëndësi sesa projektet individuale, sepse ato përcaktojnë nëse ndihma e jashtme krijon kapacitete që mund të mbijetojnë edhe pasi ndihma të ketë përfunduar.

Pikërisht këtu trajektorja bëhet veçanërisht interesante.

Nga projektet te njerëzit

Trashëgimia më e rëndësishme e bashkëpunimit për zhvillim nuk është gjithmonë një ndërtesë që mund të fotografohet apo një projekt inaugurimi që mund të festohet.

Ndonjëherë është një person.

Gjatë 15 viteve të fundit, angazhimi i Turqisë në Somali ka përfshirë jo vetëm projekte humanitare dhe infrastrukturore, por edhe bursa studimi, arsimin e lartë, shkëmbimet profesionale, trajnimin diplomatik dhe forcimin e kapaciteteve të sektorit të sigurisë.

Rezultati është një brez somalezësh, përvojat profesionale të të cilëve janë formësuar pjesërisht nga ekspozimi ndaj institucioneve turke. Një nga shembujt më të qartë është Abdulkadir Mohamed Nur.

Nur studionte marrëdhëniet ndërkombëtare në Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të Ankarasë gjatë periudhës kur angazhimi i Turqisë në Somali po zgjerohej.

Më pas, ai punoi në Ambasadën e Somalisë në Ankara dhe u kthye në Somali për të marrë një sërë postesh të larta, përfshirë atë të ministrit të Drejtësisë, ministrit të Mbrojtjes dhe ministrit të Porteve dhe Transportit Detar.

Këtë muaj, ai u zgjodh kryetar i Parlamentit Federal të Somalisë, një post që, sipas Kushtetutës, konsiderohet pozita e dytë më e fuqishme politike në vend, pas presidencës.

Trajektorja e tij nuk duhet interpretuar si dëshmi se Turqia “krijoi” një lider politik somalez. Kjo do ta thjeshtonte tej mase si karrierën e tij, ashtu edhe marrëdhëniet dypalëshe. Ajo ilustron diçka më të rëndësishme.

Kapitali njerëzor mund të bëhet një rezultat afatgjatë i politikës së jashtme.

Një student i arsimuar jashtë vendit mund të bëhet diplomat. Diplomati mund të bëhet politikëbërës. Politikëbërësi mund të bëhet ministër. Dhe përfundimisht, ai individ mund të marrë drejtimin e një prej posteve më të larta kushtetuese në vend.

Prandaj, projektet fizike të bashkëpunimit për zhvillim janë vetëm një pjesë e historisë.

Investimi më pak i dukshëm në arsim, rrjetet profesionale dhe përvojën institucionale mund të rezultojë po aq i rëndësishëm me kalimin e kohës.

Kjo është ndoshta një nga mënyrat më të qarta për të kuptuar dallimin midis ndihmës afatshkurtër dhe angazhimit afatgjatë.

Nga angazhimi te partneriteti strategjik

Marrëdhënia ka shkuar gjithashtu shumë përtej logjikës humanitare që fillimisht solli vëmendjen globale ndaj Mogadishut.

Turqia u përfshi në zhvillimin e sektorit të sigurisë së Somalisë, më së dukshmi përmes krijimit të qendrës së trajnimit ushtarak TURKSOM në vitin 2017. Institucionet turke dhe somaleze më pas zgjeruan bashkëpunimin në mbrojtje, trajnimin ushtarak dhe sigurinë detare.

Në shkurt të vitit 2024, të dyja vendet nënshkruan Marrëveshjen Kuadër për Bashkëpunimin në Mbrojtje dhe Ekonomi, duke shënuar një zgjerim të rëndësishëm të bashkëpunimit dypalësh në fushën e mbrojtjes, sigurisë detare dhe çështjeve ekonomike.

Evoluimi i marrëdhënieve pasqyrohet ndoshta më së miri në ndryshimin e fjalorit të përdorur për t’i përshkruar ato.

Në vitin 2011, gjuha dominuese ishte ndihma humanitare.

Më pas erdhën zhvillimi dhe rindërtimi.

Më vonë, theksi u zgjerua drejt forcimit të kapaciteteve dhe bashkëpunimit në fushën e sigurisë.

Sot, marrëdhënia përfshin gjithnjë e më shumë mbrojtjen, çështjet detare, energjinë, tregtinë, diplomacinë dhe sigurinë rajonale.

Rasti i Somalisë ka rëndësi edhe përtej marrëdhënieve dypalëshe.

Politika afrikane e Turqisë nuk filloi në Mogadishu. Nisma për Afrikën i parapriu vizitës së Erdoganit dhe Ankaraja tashmë kishte filluar të zgjeronte praninë e saj diplomatike dhe ekonomike në të gjithë kontinentin.

Megjithatë, Somalia u bë një nga mjediset më të qarta ku kjo politikë më e gjerë u përkthye në angazhim të qëndrueshëm në terren.

Në këtë kuptim, Somalia mund të kuptohet si një formë e veçantë e angazhimit turk në Afrikë: një kombinim i diplomacisë, ndihmës humanitare, bashkëpunimit për zhvillim, arsimit, tregtisë, bashkëpunimit në siguri dhe angazhimit politik, në vend që këto të trajtohen si instrumente të ndara të politikës së jashtme.

Rezultatet janë të dukshme në praninë më të gjerë të Turqisë në kontinent.

Sipas shifrave zyrtare turke të cituara në vitin 2026, numri i ambasadave turke në Afrikë është rritur nga 12 në vitin 2005 në 44, ndërsa tregtia dypalëshe me kontinentin është zgjeruar ndjeshëm.

Por Somalia mbetet e veçantë sepse marrëdhënia është zhvilluar njëkohësisht në kaq shumë sektorë.

Kjo nuk do të thotë se angazhimi i Turqisë është i lirë nga interesat strategjike.

Do të ishte naive nga pikëpamja analitike të përshkruhej politika e Ankarasë vetëm si humanitarizëm. Turqia ka interesa ekonomike, detare, të sigurisë dhe gjeopolitike në Bririn e Afrikës, ashtu siç Somalia ka interes të ruajë një rrjet të diversifikuar partneritetesh ndërkombëtare.

Qëndrueshmëria e marrëdhënieve mund të shpjegohet më mirë nga konvergjenca e interesave.

Somalia ka nevojë për partnerë të aftë të kontribuojnë në ndërtimin e institucioneve, sigurinë dhe zhvillimin ekonomik.

Turqia kërkon një rol më të thellë në një rajon me rëndësi strategjike që lidh Afrikën, Lindjen e Mesme dhe Oqeanin Indian.

Prandaj, marrëdhënia është zhvilluar jo sepse njëra palë vepron pa interesa të veta, por sepse interesat e tyre po përputhen gjithnjë e më shumë.

Çfarë ndryshoi në të vërtetë momenti i Mogadishut?

Pesëmbëdhjetë vjet pas vizitës, pyetja më e dobishme nuk është nëse udhëtimi i Erdoganit duhet të kujtohet si historik.

Ai ishte qartësisht i tillë.

Pyetja më e rëndësishme është pse efektet e tij zgjatën.

Përgjigjja qëndron te ajo që ndodhi më pas.

Një vizitë u shndërrua në prani diplomatike.

Prania diplomatike u shndërrua në angazhim të qëndrueshëm humanitar dhe zhvillimor.

Projektet u shndërruan në institucione.

Institucionet krijuan mundësi për zhvillimin e kapitalit njerëzor.

Kapitali njerëzor hyri në shtetin somalez.

Dhe bashkëpunimi në sektorë të shumtë përfundimisht u shndërrua në partneritet strategjik.

Me fjalë të tjera, prania u bë angazhim, angazhimi u bë ndërtim institucionesh, ndërtimi i institucioneve prodhoi kapital njerëzor dhe kapitali njerëzor ndihmoi në thellimin e partneritetit.

Pikërisht për këtë arsye, trashëgimia e 19 gushtit 2011 nuk mund të matet vetëm me atë që ndodhi atë ditë.

Testi i vërtetë i ndihmës së jashtme është ajo që mbetet pasi kriza fillestare ka kaluar.

Një rrugë mund të ndërtohet dhe më pas të amortizohet.

Një spital mund të inaugurohet dhe më vonë të përballet me vështirësi.

Një program trajnimi mund të përfundojë.

Por njerëzit e bartin njohurinë, rrjetet dhe përvojën institucionale drejt së ardhmes.

Ngritja e individëve si Abdulkadir Mohamed Nur ilustron këtë dimension afatgjatë të angazhimit të Turqisë.

Ky është një shembull se si investimet në kapitalin njerëzor mund të ndërthuren me ndërtimin e institucioneve kombëtare në mënyra që bëhen të dukshme vetëm pas shumë vitesh.

15 vitet e ardhshme

Suksesi i marrëdhënieve Turqi–Somali, për këtë arsye, nuk duhet të matet vetëm me numrin e projekteve të përfunduara apo marrëveshjeve të nënshkruara.

Pyetja më e vështirë është nëse partneriteti mund të krijojë gjithnjë e më shumë kapacitete të zotëruara nga vetë Somalia dhe marrëdhënie ekonomike me përfitim të ndërsjellë.

Kjo do të thotë të tejkalohet korniza donator–përfitues, drejt një bashkëpunimi më të thellë në tregti, investime, energji, burime detare, teknologji, arsim dhe prodhim të përbashkët.

Do të thotë gjithashtu të sigurohet që bashkëpunimi në fushën e sigurisë të forcojë institucionet somaleze, në vend që të krijojë varësi të përhershme.

Marrëdhënia tashmë ka treguar se një krizë mund të shndërrohet në një mundësi për angazhim afatgjatë.

Sfida e radhës është të dëshmohet se partneriteti strategjik mund të bëhet një platformë për ndërtimin e kapaciteteve të qëndrueshme somaleze.

Turqia dhe Somalia nuk po festojnë 15 vjet marrëdhënie.

Ato po shënojnë 15 vjet që nga momenti kur një marrëdhënie e vjetër hyri në një fazë të re – dhe 60 vjet që nga fillimi i vetë marrëdhënieve diplomatike.

Ky dallim ka kuptim.

Mësimi i momentit të Mogadishut nuk është se një vizitë e vetme e transformoi një vend.

Mësimi është se prania politike mund të krijojë një mundësi, por vetëm institucionet e qëndrueshme, njerëzit dhe interesat e përbashkëta mund ta shndërrojnë atë mundësi në një partneritet afatgjatë.

15 vitet e ardhshme do të përcaktojnë nëse ky partneritet mund të bëjë kalimin nga një histori e jashtëzakonshme e politikës së jashtme në një model të qëndrueshëm të angazhimit strategjik reciprok.