Si ndërhyrja ushtarake e Turqisë çliroi turko-qipriotët në vitin 1974

Çdo vit më 20 korrik, turko-qipriotët shënojnë Ditën e Paqes dhe Lirisë, duke përkujtuar ndërhyrjen ushtarake të Turqisë, e cila sipas palës turke i dha fund shtypjes me të cilën përballeshin nga grupet radikale greko-qipriote.

Operacioni Paqësor i Qipros, i nisur më 20 korrik 1974, pa forcat ushtarake turke të zbarkonin në veri të Qipros, në një nga operacionet më të njohura ushtarake të Turqisë në historinë moderne.

Deri në fund të operacionit njëmujor, u hodhën themelet për një entitet të ri politik.

Republika Turke e Qipros Veriore (RTQV) u shpall zyrtarisht në vitin 1983. Ky përvjetor shënohet çdo vit më 20 korrik si Dita e Paqes dhe Lirisë.

Rëndësia e RTQV-së për Ankaranë pasqyrohet edhe në faktin se liderët turq e kanë bërë shpesh këtë territor destinacionin e parë të vizitave të tyre pas fitoreve elektorale. Presidenti turk, Recep Tayyip Erdoğan, vizitoi RTQV-në menjëherë pas rizgjedhjes së tij.

Turko-qipriotët ishin nën kërcënimin e spastrimit etnik dhe fetar në ishull. Sipas palës turke, operacioni i vitit 1974 jo vetëm që i mbrojti ata, por pengoi edhe aneksimin e Qipros nga Greqia.

Republika e Qipros, e themeluar më 16 gusht 1960, ishte ndërtuar mbi parimin e barazisë ndërmjet dy komuniteteve. Fillimisht, si Turqia ashtu edhe turko-qipriotët e mirëpritën krijimin e saj.

Megjithatë, tensionet u përshkallëzuan kur presidenti greko-qipriot, kryepeshkopi Makarios, promovoi idenë e “enosis”, bashkimin e Qipros me Greqinë.

Plani Akritas dhe terrori i EOKA-s

Bazuar në idenë e “enosis”, më 21 dhjetor 1963 u vu në zbatim Plani Akritas, i cili synonte eliminimin e turko-qipriotëve dhe marrjen e kontrollit të plotë të ishullit.

Me të njëjtin synim veproi edhe organizata EOKA, e themeluar në vitin 1954, e cila kreu një sërë sulmesh ndaj turko-qipriotëve ndërmjet viteve 1957 dhe 1974.

Masakra e njohur si “Krishtlindjet e Përgjakshme” e vitit 1963 mori jetën e mbi 370 turko-qipriotëve dhe detyroi dhjetëra mijëra të tjerë të largoheshin nga shtëpitë e tyre.

Gjatë kësaj periudhe, mbi 100 fshatra turke u evakuuan me forcë, ndërsa më shumë se 2.500 shtëpi u dëmtuan ose u shkatërruan.

Pavarësisht thirrjeve të Turqisë, si fuqi garantuese, drejtuar OKB-së dhe komunitetit ndërkombëtar për 11 vjet, nuk u arrit përparim i dukshëm.

Pas grushtit të shtetit të mbështetur nga Athina më 15 korrik 1974, i cili rrëzoi presidentin Makarios, Turqia nisi negociata me Greqinë dhe Mbretërinë e Bashkuar.

Ndërhyrja ushtarake turke

Pasi negociatat dështuan, Turqia ndërhyri ushtarakisht në ishull në orët e para të 20 korrikut, duke kërkuar rivendosjen e rendit kushtetues.

Sipas Ankarasë, operacioni ushtarak pengoi aneksimin e Qipros dhe siguroi mbrojtje për turko-qipriotët.

Parashutistët turq u vendosën në pjesë të ndryshme të ishullit, ndërsa avionët luftarakë patrullonin hapësirën ajrore.

Pas thirrjes së Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Turqia ndaloi operacionin dhe pranoi armëpushimin me Greqinë.

Operacioni çoi në rënien e juntës ushtarake greke dhe hapi rrugën për bisedimet e paqes në Gjenevë.

Themelimi i RTQV-së

Pas procesit të negociatave dhe pranisë së Turqisë si fuqi garantuese, Republika Turke e Qipros Veriore (RTQV) u shpall në vitin 1983.

Megjithatë, edhe pas më shumë se pesë dekadash, komuniteti ndërkombëtar nuk e njeh këtë shtet. Aktualisht, Turqia mbetet i vetmi vend që e njeh zyrtarisht RTQV-në dhe mban prani ushtarake në ishull.

Çështja e Qipros mbetet një konflikt politik i gjatë ndërmjet turko-qipriotëve dhe greko-qipriotëve, dy komuniteteve që jetojnë në këtë ishull me rëndësi strategjike në Mesdheun Lindor.

Pas dekadash negociatash pa rezultat, pala turko-qipriote nuk mbështet më modelin e një shteti të vetëm, por favorizon një zgjidhje të bazuar në dy shtete me sovranitet të barabartë.

Nga ana tjetër, pala greko-qipriote vazhdon të mbështesë një zgjidhje federale.

Ecuria e negociatave për paqe

Negociatat kanë shënuar përparim të kufizuar gjatë viteve, përfshirë referendumet e vitit 2004 dhe bisedimet e pasuksesshme të vitit 2017 në Zvicër, me ndërmjetësimin e Turqisë, Greqisë dhe Mbretërisë së Bashkuar.

Vitin e kaluar u zhvillua takimi i parë ballë për ballë ndërmjet presidentit turko-qipriot Ersin Tatar dhe liderit greko-qipriot Nikos Christodoulides, nën kujdesin e OKB-së.

Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Antonio Guterres, bëri thirrje për përmirësimin e marrëdhënieve ndërmjet Greqisë dhe Turqisë, si dhe për rifillimin e dialogut në Qipro.

Megjithatë, tensionet vazhdojnë edhe për shkak të mosmarrëveshjeve lidhur me të drejtat e shfrytëzimit të burimeve energjetike në Mesdheun Lindor.

Administrata greko-qipriote vazhdon të deklarojë në mënyrë të njëanshme Zona Ekonomike Ekskluzive rreth ishullit dhe të japë licenca kompanive ndërkombëtare të energjisë, veprime që, sipas Ankarasë, cenojnë të drejtat e RTQV-së dhe të Turqisë dhe përkeqësojnë tensionet në rajon.