Çfarë dimë për konfliktin vdekjeprurës në Jemen?

Të martën, një koalicion i udhëhequr nga Arabia Saudite goditi një sasi të madhe armësh dhe mjetesh luftarake — të destinuara për forcat separatiste të Këshillit Tranzicional Jugor (STC), të mbështetur nga Emiratet e Bashkuara Arabe — të cilat po shkarkoheshin nga anije në një port në Jemen.

Arabia Saudite, historikisht aleate e Emirateve, i reagoi ashpër Abu Dhabit për mbështetjen ndaj STC-së, e cila së fundmi ka shpallur kontroll mbi zona të gjera në juglindje të Jemenit. Kjo përbën përshkallëzimin më të rëndë të marrëdhënieve mes dy shteteve të Gjirit.

STC-ja ka qenë pjesë e koalicionit që lufton krah qeverisë së njohur ndërkombëtarisht kundër grupit Houthi, të mbështetur nga Irani, i cili kontrollon kryeqytetin e Jemenit, Sana’a-n, dhe pjesën veriperëndimore me popullsi të dendur.

Houthit fituan vëmendje globale pas nisjes së luftës gjenocidale të Izraelit në Gaza në tetor 2023, kur filluan të sulmonin anije tregtare në Detin e Kuq, duke deklaruar se vepronin në solidaritet me palestinezët në Gaza. Kjo nxiti SHBA-në dhe Izraelin të kryenin sulme ndaj objektivave Houthi. Houthit i kanë ndalur këto sulme që prej hyrjes në fuqi të armëpushimit mes Izraelit dhe Hamasit më 10 tetor.

Konflikti mbi dydekadësh në Jemen ka sjellë një krizë shkatërrimtare humanitare. UNICEF raportoi në mars 2025 se një në dy fëmijë nën moshën pesë vjeç në Jemen vuan nga kequshqyerja.

Çfarë qëndron pas përshkallëzimit aktual në Jemen?

Bashkimi

Jemeni, i vendosur mes Arabisë Saudite dhe një rruge të rëndësishme detare në Detin e Kuq, ishte i ndarë në shtete veriore dhe jugore deri në vitin 1990.

Jemeni i Jugut pranoi bashkimin me veriun pas një lufte civile fraksionale në vitin 1986, e cila shkatërroi udhëheqjen e tij politike, si dhe për shkak të kolapsit të sponsorit të tij kryesor financiar, Bashkimit Sovjetik të atëhershëm.

Ndërkohë, në veri, Houthit u shfaqën në fund të viteve 1990, duke zhvilluar luftëra guerile kundër qeverisë.

Shumica dërrmuese e Houthive janë ndjekës të shiizmit zaidit dhe mbështeten nga Irani.

Në vitin 2004, themeluesi i grupit nisi një kryengritje kundër shtetit, çka çoi në gjashtë luftëra mes viteve 2004 dhe 2010. Grupi udhëhiqet nga Abdul Malik al-Houthi.

Pranvera Arabe

Protesta shpërthyen në mbarë Jemenin në janar 2011, duke kërkuar fundin e sundimit 33-vjeçar të presidentit Ali Abdullah Saleh.

Grupe kyçe fisnore dhe komandantë ushtarakë kaluan në anën e opozitës, duke shkaktuar përleshje në kryeqytetin Sana’a.

Saleh u plagos rëndë në një atentat me bombë në qershor dhe u dërgua në Arabinë Saudite për trajtim, përpara se të kthehej disa muaj më vonë.

Në nëntor 2011, Saleh nënshkroi më në fund një marrëveshje për transferimin e pushtetit te zëvendësi i tij, Abdrabbuh Mansour Hadi.

Në fund të vitit 2014, Houthit morën kontrollin e pjesës më të madhe të Sana’a-s pas javësh protestash.

Marrja e pushtetit nga Houthit

Në fillim të vitit 2015, grupi e vendosi presidentin Hadi në arrest shtëpiak, duke e detyruar të japë dorëheqjen.

Më pas ai u arratis në qytetin jugor Aden, e tërhoqi dorëheqjen dhe e denoncoi marrjen e pushtetit nga Houthit si një grusht shteti.

Teksa rebelët Houthi përparonin drejt jugut, presidenti Hadi u largua nga Jemeni drejt Arabisë Saudite.

Më vonë atë muaj, një koalicion i udhëhequr nga Arabia Saudite nisi Operacionin “Stuhia Vendimtare”, duke u thirrur në një kërkesë të Hadit për rivendosjen e qeverisë së tij.

Në maj 2015, ish-presidenti Saleh u aleua zyrtarisht me Houthit, pavarësisht viteve të rivalitetit.

STC-ja e mbështetur nga Emiratet

Deri në vitin 2017, lufta kishte shkaktuar atë që agjencitë humanitare e përshkruan si një nga krizat humanitare më të rënda në botë, me zhvendosje masive, shpërthime kolere dhe frikë në rritje nga uria.

Në dhjetor 2017, shpërthyen luftime në Sana’a mes Houthive dhe forcave të Salehut, pasi ky i fundit u shkëput nga grupi.

Saleh u vra, duke konsoliduar kontrollin e Houthive mbi pjesën më të madhe të Jemenit verior.

Në janar 2018, STC-ja e mbështetur nga Emiratet mori kontrollin e Adenit pas përleshjeve me forcat besnike të presidentit Hadi.

Megjithatë, STC-ja dhe qeveria e Hadit formalizuan një marrëveshje të re për ndarjen e pushtetit në Aden në dhjetor 2020.

Më 7 prill 2022, Hadi njoftoi në një fjalim televiziv se po jepte dorëheqjen dhe po transferonte pushtetin te Këshilli i sapoformuar Presidencial i Udhëheqjes me tetë anëtarë, i kryesuar nga Rashad al-Alimi.

Edhe pse qeveria e njohur ndërkombëtarisht është formalisht e vendosur në Aden që nga largimi nga Houthit në fillim të vitit 2015, ajo ka funksionuar për pjesën më të madhe të kohës nga kryeqyteti saudit, Rijadi.

Kreu i saj, Rashad al-Alimi, dhe kryeministri Salem Saleh Bin Braik u larguan nga Adeni drejt Rijadit kur STC-ja mori kontrollin.

Që nga armëpushimi i ndërmjetësuar nga OKB-ja në prill 2022 mes forcave të koalicionit të mbështetur nga Arabia Saudite dhe Houthive të mbështetur nga Irani, luftimet e hapura janë ndalur, por paqja mbetet ende e paarritshme. /TRT World/