Nga Uganda te Kameruni: Si qëndrojnë në pushtet “liderët e përjetshëm” të Afrikës!

Nga: Shola Lawal – Al Jazeera

Rezidenca e çdo presidenti të Ugandës, State House, ndodhet në zonën kodrinore dhe elitare Nasakero të kryeqytetit Kampala.

Për katër dekada, ajo ka qenë shtëpia e vetëm një presidenti – Yoweri Museveni, i cili ka qëndruar në detyrë më gjatë se çdo udhëheqës tjetër ugandez.

Pas zgjedhjeve të së enjtes, kontrolli i fortë i Musevenit mbi vendin u zgjat për herë të shtatë. Edhe pse ai u përball me sfidën e tij më të madhe nga kandidati popullor i opozitës dhe muzikanti Robert “Bobi Wine” Kyagulanyi, komisioni zgjedhor i vendit shpalli se Museveni kishte fituar me 72 për qind të votave.

Në moshën 81-vjeçare, Museveni është presidenti i tretë më jetëgjatë në botë.

Kontrolli i tij mbi Ugandën, thonë analistët, është absolut, dhe emërimi i djalit të tij, gjeneral Muhoozi Kainerugaba, si shef i ushtrisë në vitin 2024 ka ngjallur shqetësime te aktivistët për një plan të afërt trashëgimie dinastike.

Në një vend të ri, ku rreth 70 për qind e popullsisë prej 46 milionë banorësh është nën moshën 35 vjeç, Museveni është i vetmi president që shumica e ugandezëve kanë njohur ndonjëherë. Deri në përfundimin e mandatit të tij të fundit në vitin 2031, ai do të ketë shërbyer për 45 vjet.

Megjithatë, ai nuk është i vetëm. Në mbarë Afrikën, nga Kampala kodrinore deri te Brazzaville buzë lumit, disa udhëheqës “përjetë” si ai kanë mbajtur pushtetin për dekada, pavarësisht organizimit të zgjedhjeve të rregullta që u japin qeverive të tyre pamjen e një sundimi demokratik.

Ekspertë politikë që studiojnë këto figura thonë se të paktën tre prej tyre – Museveni i Ugandës, Paul Biya i Kamerunit dhe Sassou Nguesso i Republikës së Kongos – kanë përsosur formula unike për të konsoliduar pushtetin, duke përdorur mjete si zgjedhje të komprometuara, taktika “përça e sundo” dhe aleanca të fuqishme të jashtme.

Al Jazeera kontaktoi tre qeveritë për koment, por nuk mori përgjigje.

Në Ugandë, lufta kundër korrupsionit “me korrupsion”

Për Musevenin, dhuna përdoret si mjet për të shtypur kundërshtimin dhe për të mbajtur nën kontroll aleatët, i tha Al Jazeera-s analisti politik me bazë në Kampala, Job Kiija.

Ky “lider i fortë” rajonal u betua për herë të parë si president në vitin 1986, pasi udhëhoqi Ushtrinë Rebele të Rezistencës Kombëtare për të përmbysur një qeveri civile jopopullore në një konflikt të dhunshëm gjashtëvjeçar, i njohur sot si Lufta e Shkurreve të Ugandës. Ai ka mbetur president nën emrin e ribranduar të Lëvizjes së Rezistencës Kombëtare.

Idetë e Musevenit për udhëheqjen ka të ngjarë të jenë formuar herët, kur ai ishte student i shkencave politike në Tanzaninë fqinje, vërejnë studiuesit. Në atë kohë, ai studioi teorinë e dhunës të filozofit dhe teoricienit antikolonial Frantz Fanon.

Dhuna, shkruante Fanon në librin e tij Të Mallkuarit e Tokës, ishte forma më e lartë e luftës politike, e domosdoshme për dekolonizimin. Në tezën e tij të vitit të fundit, Museveni u përqendrua në këtë teori dhe e mbështeti plotësisht qëndrimin e filozofit.

Megjithatë, në vend që ta zbatonte këtë mendim ndaj një force koloniale, Museveni e ka drejtuar atë kundër liderëve të opozitës, gazetarëve dhe aktivistëve në Ugandë, tha Kiija.

Në vitin 2020, kur Bobi Wine u shfaq për herë të parë në skenën politike nën ombrellën e Partisë së Unitetit Kombëtar, kandidati i opozitës fitoi menjëherë mbështetje të gjerë, veçanërisht nga të rinjtë. Forcat ugandeze, megjithatë, reaguan ashpër ndaj tubimeve të tij, duke vrarë shumë mbështetës të Bobi Wine.

Të njëjtat skenarë u përsëritën edhe para zgjedhjeve të këtij muaji. Forcat e sigurisë goditën tubimet e opozitës me forcë të tepruar dhe i nënshtruan mbështetësit e opozitës arrestimeve arbitrare dhe torturës, sipas një raporti të organizatës së të drejtave të njeriut Amnesty International.

Figurat e opozitës gjithashtu burgosen rregullisht në Ugandë. Kizza Besigye, një ish-aleat i Musevenit i kthyer në kandidat presidencial katër herë, është i burgosur që nga nëntori 2024, me akuza për komplot për rrëzimin e Musevenit. Ai përballet me akuzën e tradhtisë, e cila në vend dënohet me vdekje.

Brenda kampit të tij, tha Kiija, Museveni lejon që aleatët e tij të tejkalojnë qëllimisht kufijtë, dhe më pas i përdor veprimet e tyre kundër tyre për të frenuar kundërshtimin.

“Ai u lejon njerëzve përreth tij të fusin duart në arkën e shtetit, që të ndoten, dhe më pas e përdor këtë kundër tyre,” tha analisti.

“Çdo njeri rreth tij – ai ka një dosje për secilin, e di sa ke vjedhur, çfarë ke grumbulluar, dhe kjo është një nga arsyet pse nuk mund ta luftojmë korrupsionin, sepse ai e përdor atë si mjet për t’i mbajtur njerëzit nën kontroll.”

Uganda ka vuajtur nga paqëndrueshmëria politike që nga pavarësia nga Britania në vitin 1962. Kolonialistët britanikë përdorën sundimin indirekt dhe emëruan anëtarë të fisit shumicë Buganda në poste të rëndësishme, ndërsa përjashtuan të tjerët. Paqëndrueshmëria dhe institucionet e dobëta të Ugandës postkoloniale i atribuohen pjesërisht kësaj historie, thonë ekspertët.

Në vitin 2005, parlamenti i Ugandës hoqi kufizimet e mandateve nga kushtetuta, duke i hapur rrugë Musevenit të kandidojë pa afat.

Edhe pse e pasur me ar, naftë dhe kultura tregtare si kafeja, vendi varet nga ndihma perëndimore. Museveni e paraqet Ugandën si një forcë stabilizuese në rajonin e Liqeneve të Mëdha, duke kontribuar me trupa në misione rajonale, si lufta kundër grupit të armatosur al-Shabab në Somali, dhe kështu siguron mbështetje perëndimore.

Uganda gjithashtu strehon rreth dy milionë refugjatë nga Sudani i Jugut, Republika Demokratike e Kongos (RDK) dhe Sudani – më shumë se çdo vend tjetër afrikan.

Ndër donatorët më të mëdhenj është Shtetet e Bashkuara. Uashingtoni kontribuonte rreth 970 milionë dollarë në vit ndihmë zhvillimore, kryesisht për shëndetësi dhe nevoja humanitare, edhe pse shqetësimet amerikane për regresin demokratik dhe kriminalizimin e marrëdhënieve të të njëjtit seks në Ugandë i kanë tensionuar marrëdhëniet. Administrata aktuale Trump, megjithatë, ka ulur ndjeshëm ndihmën globale, duke ndikuar edhe vendin.

Ndërsa Museveni ishte favoriti i qartë për të fituar votimin e së enjtes, Bobi Wine i ka hedhur poshtë rezultatet si “të rreme”. Ndërkohë, vëmendja tani është përqendruar te mënyra se si do të pozicionohet në të ardhmen e afërt djali i madh i Musevenit, Kainerugaba. Ky 51-vjeçar, tha Kiija, po përgatitet qartazi për postin më të lartë.

“Presidenti i munguar” i Kamerunit

Vetëm disa muaj para se Museveni të siguronte një fitore të lehtë, në anën tjetër të kontinentit, Biya, presidenti 92-vjeçar i Kamerunit, fitoi mandatin e tij të tetë në zgjedhjet presidenciale të tetorit.

Biya, i cili drejton partinë në pushtet Lëvizja Demokratike Popullore e Kamerunit (RDPC), është në pushtet që nga viti 1982 dhe është presidenti më i moshuar në detyrë në botë. Parlamenti i vendit hoqi kufizimet e mandateve në vitin 2008 dhe fitorja e vitit të kaluar i siguron atij edhe shtatë vite të tjera në krye të shtetit.

Presidenti njihet për qëndrime të gjata larg vëmendjes publike dhe madje edhe jashtë vendit, gjë që i ka sjellë nofkën “presidenti i munguar”. Ka pasur spekulime të shpeshta për shëndetin e tij, me thashetheme për vdekjen e tij që qarkullojnë herë pas here në rrjetet sociale, vetëm që presidenti të shfaqet shkurtimisht në televizionin kombëtar.

Megjithatë, pak kamerunas, e aq më pak politikania Kah Walla, u habitën kur Biya fitoi edhe një mandat tjetër.

Walla, 60 vjeçe, e cila ka garuar në tri zgjedhje presidenciale të mëparshme, i tha Al Jazeera-s se presidenti përdor pikërisht mjetin thelbësor të demokracive: zgjedhjet.

“Ne jetojmë në një autokraci elektorale ku diktatori ka kuptuar se si t’i përdorë zgjedhjet si një nga instrumentet për të qëndruar në pushtet,” tha ajo, duke shtuar se organi zgjedhor është në thelb një zgjatim i qeverisë.

Manu Lekunze, ligjërues i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin e Aberdeenit në Skoci, i tha Al Jazeera-s se Biya përdor fushata informacioni të financuara mirë për të zbatuar politikën “përça e sundo” mes grupeve të shumta etnike të Kamerunit.

Makineria elektorale e Biya-s shpesh thekson se politikanët e opozitës do të përfaqësonin vetëm grupet e tyre etnike, tha ai. Vetë Biya gëzon mbështetje nga fisi i tij Beti, nga shumica fqinje Bamileke-Bamus dhe nga Fulani, duke ruajtur lidhje të ngushta me liderët tradicionalë.

“Ai beson se do të jetojë gjatë,” tha Lekunze. “Ai ka një koalicion etnik që do ta mbështesë pa kushte dhe këtë e përdor për të siguruar shumicën e thjeshtë që i nevojitet, gjë që e bën shumë të rehatshëm në pushtet.”

Ashtu si Museveni, edhe Biya akuzohet për përdorim të dhunës – por “në mënyrë selektive”, vuri në dukje Walla. Disa kamerunas, tha ajo, refuzojnë ta quajnë vendin e tyre “diktaturë”, sepse ekziston një lloj lirie formale.

“Biya e kuptoi se duhet t’u japësh njerëzve një kanal për të shkarkuar pakënaqësinë, që rezistenca të mos grumbullohet,” tha Walla.

“Mund të dalësh në televizion dhe të thuash çfarë të duash për presidentin dhe të mos ndodhë asgjë, por dikush tjetër mund të thotë të njëjtën gjë, ose edhe më pak, dhe të ndëshkohet [të arrestohet]. Kjo ka çuar në vetëcensurë, sepse askush nuk e di ku është vija e kuqe.”

Të paktën 48 persona u vranë nga forcat e sigurisë gjatë protestave në mbështetje të kandidatit të opozitës Issa Tchiroma, i cili e quajti fitoren e Biya-s në tetor mashtruese dhe u vetëshpall fitues. Tchiroma, tashmë në mërgim, braktisi qeverinë e Biya-s për të kandiduar dhe fitoi mbështetje nga grupi i tij Fulani, si dhe nga disa të tjerë.

Në vitin 2016, forcat e sigurisë shtypën ashpër edhe rajonet anglofone minoritare të vendit – Jugperëndimin dhe Veriperëndimin – pasi mësuesit dhe avokatët protestuan kundër mungesës së mundësive për anglishtfolësit. Sundimi kolonial britanik dhe francez kishte krijuar dy entitete të veçanta që u bashkuan pas pavarësisë, por pabarazia anon në favor të shumicës frankofone.

Reagimi i dhunshëm i qeverisë u përshkallëzua në një rebelim të vazhdueshëm, me grupe të armatosura që luftojnë për shkëputjen e një shteti të pavarur, Ambazonia.

Rreth Biya-s ndodhet një elitë e ngushtë që, sipas Lekunze-s, përfiton nga status quo-ja, përfshirë Ferdinand Ngoh-Ngoh, sekretarin e përgjithshëm të vendit dhe de facto presidentin. Megjithatë, Biya nuk ka identifikuar kurrë dhe as nuk ka përgatitur hapur një pasardhës.

Ekzistojnë frikëra se mungesa e një figure të vetme, të njohur rreth së cilës të mblidhen njerëzit në rast të vdekjes së Biya-s, mund të shkaktojë trazira politike brenda partisë së tij dhe, me gjasë, në vend. Walla, megjithatë, beson se kjo do të ishte e dobishme.

“Nëse ai do të ndërronte jetë, do të ishim në një situatë jashtëzakonisht të pasigurt, por megjithatë do të ishte në interesin tonë më të mirë të dilnim në rrugë në atë moment, sepse nëse nuk e bëjmë, sistemi do të vetëpërjetësohet,” tha ajo.

Pushteti, nafta dhe mbështetësit e huaj në Kongo-Brazzaville

Pavarësisht protestave në rrugë dhe pakënaqësive të opozitës në Kamerun dhe Ugandë, dy zgjedhjet kyçe presidenciale përfunduan pa ndonjë ndryshim real në udhëheqjet që janë ngulitur në pushtet prej dekadash.

Ndërkohë, një tjetër tetëdhjetëvjeçar po kërkon edhe një mandat tjetër në kushte të ngjashme. Në Republikën e Kongos, presidenti 81-vjeçar Denis Sassou Nguesso, i cili ka qenë në pushtet për 40 vjet, pritet të kandidojë sërish në zgjedhjet e marsit 2026 nën siglën e Partisë së Punës së Kongos.

Nguesso u zgjodh për herë të parë në vitin 1979 dhe e drejtoi vendin për 12 vjet para se të humbiste zgjedhjet. Në përpjekjen e tij të dytë në vitin 1997, ai rimori pushtetin përmes një lufte civile të përgjakshme dhe ka qëndruar në detyrë që atëherë. Në vitin 2015, Nguesso miratoi gjithashtu një referendum të diskutueshëm që hoqi kufizimet e mandateve presidenciale.

Nën sundimin e tij, Kongoja ka mbetur thellësisht e pazhvilluar pavarësisht pasurisë së saj në naftë, me mungesë infrastrukture bazë për shkak të korrupsionit, tha Andrea Ngombert, themeluesi në mërgim i grupit Sassoufit, që kërkon largimin e Nguesso-s.

Aleanca të fuqishme të huaja, vuri në dukje Ngombert, e kanë ndihmuar Nguesso-n të konsolidojë pushtetin për dekada, ndërsa ai mban kontroll të fortë mbi struktura kyçe, përfshirë përmes martesave.

Vajza e tij, e ndjera Edith Bongo, u martua në familjen dinastike Bongo, e cila sundoi Gabonin për dekada deri në grushtin e shtetit ushtarak të vitit 2023.

Nguesso ishte gjithashtu një aleat i ngushtë i presidentit të ndjerë angolez, José Eduardo dos Santos. Kur u kthye për të rimarrë pushtetin, një mijë forca angoleze mbështetën milicinë e tij “Ninja” dhe ndihmuan në sigurimin e fitores.

Presidenti pati gjithashtu mbështetjen e Francës, e cila i siguroi armë gjatë luftës për të mbrojtur investimet e saj në naftë në Kongo, tha Ngombert.

“Ai nuk vepron vetëm në nivel kontinental, por edhe në atë ndërkombëtar,” tha aktivisti.

“Ai e ka hundën në punët e të gjithëve dhe e di kur t’i nxjerrë sekretet e tua për të të kontrolluar. Të gjithë e dinë se, nëse do që gjërat të funksionojnë, duhet ta kesh Nguesso-n në anën tënde.”

Megjithatë, ndikimi i Nguesso-s në Paris ka rënë ndjeshëm që nga viti 2013, pasi presioni i shoqërisë civile e detyroi Francën të nisë hetime për pasuritë e shumta të familjes së tij në Europë dhe SHBA. Në vitin 2022, autoritetet franceze sekuestruan prona që i përkisnin djalit të tij, Denis-Christel Sassou Nguesso.

Në vend të Francës, vëzhguesit thonë se Nguesso i është drejtuar Kinës.

Pekini i ofron qeverisë hua dhe investime të huaja direkte dhe mund të përdorë të drejtën e vetos për ta mbrojtur Nguesso-n nga shqyrtimi i mundshëm në Kombet e Bashkuara, në këmbim të marrëveshjeve fitimprurëse për naftën, tha Ngombert. Nguesso ka mbrojtur gjithashtu Kinën përballë raportimeve për shkelje të të drejtave të njeriut në Xinjiang dhe Hong Kong dhe kundërshton njohjen e Tajvanit si shtet sovran.

“Në këtë marrëdhënie, Kina është peshkaqeni dhe Kongo-Brazzaville remora – një marrëdhënie asimetrike, por simbiotike, ku njëra ushqehet me tjetrën dhe heq parazitët e dëmshëm, ndërsa tjetra ofron mbrojtje nga grabitqarë të tjerë,” shtoi Ngombert.

A janë në rrezik zgjedhjet e lira në Afrikë?

Në mbarë Afrikën, vëzhguesit argumentojnë se këta tre liderë, dhe disa të tjerë, kanë përdorur forcën, taktika përçarëse dhe mbështetje të huaj për të siguruar dhe ruajtur pushtetin.

Ironikisht, thonë analistët, ata kanë përsosur edhe përdorimin e zgjedhjeve – që në thelb duhet të jenë një mjet demokratik – për t’i përjashtuar qytetarët nga vendimmarrja.

“Zgjedhjet janë kthyer në një ritual, një mënyrë për të shënuar thjesht një kuti për këta liderë, por ato nuk mbahen në mënyrë kuptimplote për qytetarët që duan të shprehin vullnetin e tyre me votë,” i tha Al Jazeera-s Tendai Mbanje, ekspert i zgjedhjeve në Universitetin e Pretorias në Afrikën e Jugut.

“Institucionet zgjedhore janë kapur dhe janë larguar nga mandati i tyre, dhe njerëzit që i drejtojnë nuk kanë integritet, pasi shumica janë emërime politike,” shtoi ai.

Megjithatë, pavarësisht kësaj tabloje të zymtë, vendet afrikane nuk e kanë luksin të heqin dorë nga zgjedhjet: qytetarët nuk mund të ndalojnë së votuari apo së kërkuari kushte të drejta zgjedhore, paralajmëroi ai.

“Nuk duhet t’i braktisim zgjedhjet, sepse ato mbeten e vetmja mënyrë legjitime që qytetarët të shprehin zgjedhjen e tyre,” tha Mbanje.

“Ajo që duhet të bëjnë njerëzit është të rezistojnë – përmes protestave, përmes mobilizimit ligjor. Liderët e opozitës, lëvizjet qytetare dhe udhëheqësit fetarë duhet të ngrihen të gjithë në rezistencë.”