Nga titizmi dhe enverizmi te stagnimi i ri shqiptar në Maqedoninë e Veriut

Tendenca të tilla u kujtojnë njerëzve se ata kurrë nuk e morën lirinë që mendonin se do ta kishin. Ata do të vazhdojnë të jetojnë me të kaluarën dhe me idenë se komunizmi i tipit titist dhe enverist u transformua në demokraci të praktikuar nga të njëjtët ideologë të vjetër që ua dhanë njohuritë e tyre për pushtetin, njerëzve të tyre të afërt. Në thelb, kjo është ajo që po u ndodh shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, pa përjashtuar shqiptarët e tjerë në Ballkan. Thyerja e ciklit dhe sjellja e ndryshimit është e vështirë, por ndryshimi duhet të ruhet me besim dhe hapa realë dhe konkretë në politikë, pa shumë përfshirje në politikat e së kaluarës.

Selim IBRAIMI, Uashington

Kur e lexova lajmin se ai ishte emëruar drejtor, nuk u habita aspak, duke pasur parasysh që familja e tij – që nga koha e komunizmit – kishte mbajtur pozita të larta në atë kohë, gjatë pjesëmarrjes së partive shqiptare në qeveritë maqedonase dhe, madje, edhe tani kur VLEN-i është pjesë e qeverisë. Duhet të ketë diçka të veçantë që disa njerëz janë në pushtet, janë të preferuarit e partive dhe regjimeve. Funksioni i ideologjive është t’i bindin njerëzit të mendojnë dhe të besojnë në diçka që nuk është reale ose të krijojnë një imazh të regjimit ose personit. Nga ish-BRSS-ja e deri në Ballkan, komunizmi i stilit sovjetik në Shqipëri dhe ai i moderuar në ish-Jugosllavi, patën një ndikim të ndryshëm me pasoja për të gjithë. Meqenëse fundi i komunizmit u pasua me entuziazëm dhe dëshirë për ndryshim në rajonin e Ballkanit, nga kjo pikë e tutje, gjithçka që pasoi u shndërrua në një vazhdim të ideologjive se si të drejtohej qeveria, media, shoqëria civile etj. Në sferën shqiptare në Ballkan, të gjithë menduan se gjithçka do të ndryshonte për të mirë. Cikli i përjetshëm i të njëjtave paraqitje, i të njëjtëve politikanë dhe trashëgimtarëve të tyre në politikë, me të njëjtin stil dhe mendim, nuk është vetëm një debat; është bërë një lloj makthi shqiptar.

Titizmi si ideologji dhe praktikë politike tek shqiptarët në MV

Në Maqedoninë e Veriut, që nga viti 1991, shumicën e kohës, partitë që lindën pas shpërbërjes së sistemit njëpartiak janë në thelb pjesë e të njëjtit grup gjenetik. Pse? Në sferën politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut, pas ndarjes së fraksioneve të PPD-së së Nevzat Halilit dhe formimit të PPDSH-së (PDSH) të Arbën Xhaferit, udhëheqësit e PPD-së dolën në ballë të njerëzve që ishin të lidhur me sistemin e mëparshëm, në veçanti ish-anëtarë të Lidhjes Komuniste të Maqedonisë (LKM), të cilët, nën maskën e demokracisë dhe gjuhëve të ndryshme në ekonomi, politikë dhe marrëdhënie ndëretnike, premtuan ndryshime, prosperitet për shqiptarët dhe të tjerët. Që nga viti 1993, me përjashtime, udhëheqësit e kësaj partie kanë qeverisur me stilin e mentalitetit jugosllav, i cili iu paraqit publikut si demokratik dhe thjesht shqiptar. Figura të profilit të lartë nga PPD-ja, me lidhje të ngushta me ish-komunistët e LKM-së, më vonë LSDM-së, e morën pushtetin dhe e mbajtën atë deri në vitin 1998, gjatë së cilës kohë nuk pati ndryshime të rëndësishme në të drejtat kushtetuese të shqiptarëve. Qeveria e re, e formuar nga viti 1998 deri në vitin 2002, pati një dinamikë të ndryshme midis PDSH-së dhe VMRO-së, e cila kishte shpallur një luftë të fshehur ndaj ish-komunistëve, por në fund nuk solli asgjë. Kur i shohim vitet e politikës shqiptare në lidhje me LSDM-në, ato mund të konsiderohen si vite të humbura për shqiptarët, por jo për individët që bënë marrëveshje me këtë parti ose me VMRO-në më vonë. Shtypi dhe institucionet e rëndësishme drejtoheshin nga politikanë të së kaluarës, të cilët kishin njëfarë përvoje gjatë komunizmit maqedonas. Bijtë dhe bijat e tyre arritën të gjenin punë të mira në qeveri, në shëndetësi, arsim, diplomaci dhe sektorë të tjerë qeveritarë. Të tjerë, që vinin nga klasat e mesme dhe të ulëta, madje edhe me histori më të mira, nuk arritën asnjë pozicion, sepse u ndaluan nga individët dhe partitë politike që e mbanin pushtetin në atë kohë. Akumulimi i problemeve, përveç atyre ndëretnike, u neglizhua, sepse dëshira dhe oreksi në këtë parti (PPD) ishte për një karrierë më të mirë, familje të pasura dhe pozicione të mira për miq të ngushtë, të cilët ishin në thelb pjesë e të njëjtit mentalitet. Ndërsa shumica e shqiptarëve po shihnin padrejtësinë që kishin sjellë udhëheqësit e “rinj” të PPD-së pas vitit 1993, partia tjetër shqiptare, që e mori pushtetin në vjeshtën e vitit 1998, PDSH-ja e Arbën Xhaferit, u prit me një optimizëm të konsiderueshëm. Shanset për përfaqësim të mirë, të cilin shumica e shqiptarëve ia besuan partisë së re PDSH, u zhdukën shpejt kur udhëheqësit e partisë në atë kohë, të rinjtë që nuk ishin mbështetës të PDSH-së, filluan t’i etiketonin si ish-mbështetës të PPD-së (komuniste), gjë që nuk kishte asnjë bazë. Lufta e klasave midis shqiptarëve në atë kohë në Maqedoni ishte përqendruar kryesisht në pozita të larta dhe të rregullta në qeveri dhe institucione të tjera publike. Por, mentaliteti që ndiqnin udhëheqësit e partisë ishte i ngjashëm me atë të qeverisë së Kërste Cërvenkovskit, duke filluar me organizimin e partisë dhe shumë më tepër. Debatet midis PPD-së dhe PDSH-së në aspektin e komunizmit dhe patriotizmit nuk ishin të maskuara – të dyja partitë dhe udhëheqja ishin të të njëjtit lloj, të sistemit të vjetër, gjë që tregonte se të dyja partitë përfitonin nga pushteti politik dhe nepotizmi me ngjashmëri të politikave titiste.

Shfaqja enveriste pas vitit 2002

Pas luftës së vitit 2001, partia BDI e Ali Ahmetit, e cila ishte në qeveri për më shumë se dy dekada, ndoqi një qasje të ndryshme, madje disa kujtonin metodat enveriste. Ai i mirëpriti të gjithë ish-zyrtarët e PPD-së (ish-mbështetës të LSDM-së dhe Gligorovit) në partinë e tij, BDI. Ai i priti ata me pozita të larta gati 20 vjet. Shfaqja e njerëzve të rinj, nga PPD-ja (njerëz të mirë të LSDM-së) në BDI ishte një tronditje për popullin dhe intelektualët, madje edhe për ish-luftëtarët e UÇK-së. Pasi BDI-ja e mori pushtetin, këta njerëz morën pozita të larta në çështjet lokale, kombëtare dhe diplomatike. Familja dhe miqësia e ngushtë ideologjike u bënë kriteret e reja për këtë parti. Standarde të reja u krijuan nga kjo parti. Kështu funksionuan gjërat me këta njerëz të mbështetur nga udhëheqja e BDI-së. A ishte kjo demokraci, liri apo kthim në një botë me mentalitet enverist? Veprimet treguan se udhëheqësit e partisë vazhduan të njëjtën politikë për më shumë se dy dekada, me një BDI që nuk prodhoi rezultate. Përpjekjet aktuale për reforma duhet të shoqërohen me një ndryshim në mentalitetin e udhëheqjes dhe largimin e klasës së vjetër të ndikuar nga politikat e vjetra enveriste. Praktikat e vjetra, qofshin titiste ose, më vonë, të ndjekura nga enverizmi ekstrem, gjenden pothuajse në të gjitha partitë politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut. Shqiptarët, të lodhur nga të njëjtat politika, votuan në zgjedhjet e vitit 2024, të mbajtura në Maqedoninë e Veriut, për një grup partish të quajtura VLEN, parti të kombinuara nga elementë të BDI-së me figura që dikur ishin nën urdhrat e kryetarit Ali Ahmeti. Pothuajse të gjithë udhëheqësit aktualë të VLEN-it kanë mbajtur një sërë pozicionesh me vulën e BDI-së. Me VLEN-in në qeveri, për më shumë se një vit, së bashku me udhëheqësin e saj të krahut të djathtë, kryeministrin Hristijan Mickoski, dhe pa asnjë ndryshim në statusin e shqiptarëve, partitë e VLEN-it po përballen me një rrëmujë. Duke kritikuar BDI-në dhe duke mos gjetur zgjidhje, VLEN-i po vazhdon me të vjetrën, duke promovuar vetëm të njëjtat figura afër partisë. Pa një politikë konkrete, drejtuesit e VLEN-it mund të nisen drejt së njëjtës rrugë, ashtu si partitë e tjera shqiptare në Maqedoninë e Veriut, duke i lënë praktikisht shqiptarët pa asnjë lidership të vlefshëm. Përndryshe, ky është një kthim në politika dhe mentalitet revizionist, të cilat çojnë në paranojë dhe izolim. Nëse VLEN-i nuk vepron tani, të tjerët do të vendosin për ta; virtyti dhe as rastësia nuk do të jenë në anën e tyre. Duhet pranuar se modelet e përmendura në politikën shqiptare që nga viti 1993 janë në thelb të njëjta me ato që kemi parë në botën post-komuniste. Në disa shoqëri, me një shtytje të fortë nën këmbët e ish-diktaturave dhe nën një periudhë të gjatë nën-perandorish, për fat të keq, bëhet e zakonshme që dëshira për politika përsëritëse të mbetet si motivi i tyre kryesor. Tendenca të tilla u kujtojnë njerëzve se ata kurrë nuk e morën lirinë që mendonin se do ta kishin. Ata do të vazhdojnë të jetojnë me të kaluarën dhe me idenë se komunizmi titist dhe enverist u transformua në demokraci të praktikuar nga të njëjtët ideologë të vjetër, që ua dhanë njohuritë e tyre të pushtetit njerëzve të tyre të afërt. Në thelb, kjo është ajo që po u ndodh shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, pa përjashtuar shqiptarët e tjerë në Ballkan. Thyerja e ciklit dhe sjellja e ndryshimit është e vështirë, por ndryshimi duhet të ruhet me besim dhe hapa realë dhe konkretë në politikë, pa shumë përfshirje në politikat e së kaluarës.