Irani thotë se është bërë “progres i mirë” në bisedimet bërthamore me SHBA-në në Gjenevë

Ministri i Jashtëm iranian Abbas Araghchi ka deklaruar se është arritur “progres i mirë” në bisedimet indirekte bërthamore me Shtetet e Bashkuara, ndërsa Uashingtoni paralajmëroi se veprimi ushtarak mbetet një opsion nëse diplomacia dështon.

Bisedimet, të ndërmjetësuara nga Omani, u mbajtën të martën në qytetin zviceran të Gjenevës, në një klimë të tensionuar me demonstrime të shtuara të fuqisë ushtarake nga të dyja palët në rajonin e Gjirit.

“Në fund, arritëm të biem dakord në mënyrë të gjerë për një sërë parimesh udhëzuese, mbi bazën e të cilave do të ecim përpara dhe do të fillojmë punën mbi tekstin e një marrëveshjeje të mundshme,” tha Araghchi për televizionin shtetëror pas bisedimeve.

Sipas tij, është bërë “progres i mirë” krahasuar me raundin e mëparshëm në Oman më herët këtë muaj, duke shtuar se “tani kemi një rrugë të qartë përpara, gjë që mendoj se është pozitive.”

Ai pranoi se do të duhet kohë për të ngushtuar hendekun midis dy vendeve dhe tha se sapo të dyja palët të paraqesin draftet e tyre për një marrëveshje, “draftet do të shkëmbehen dhe do të caktohet një datë për raundin e tretë [të bisedimeve]”.

Në Uashington, nënpresidenti amerikan JD Vance gjithashtu la të kuptohej se vendi i tij preferon diplomacinë, por paraqiti një tablo më të përzier.

“Në disa aspekte, shkoi mirë; ata ranë dakord të takohen përsëri,” tha Vance në një intervistë për Fox News.

“Por në aspekte të tjera, ishte shumë e qartë se presidenti ka vendosur disa vija të kuqe që iranianët ende nuk janë të gatshëm t’i pranojnë dhe t’i trajtojnë,” tha ai në emisionin The Story with Martha MacCallum.

“Do të vazhdojmë të punojmë për këtë. Por sigurisht, presidenti rezervon të drejtën të vendosë kur mendon se diplomacia ka arritur fundin e saj natyror,” shtoi Vance.

Pikat penguese

Irani prej vitesh kërkon lehtësim nga sanksionet e gjera të vendosura nga SHBA-ja, përfshirë ndalimin e imponuar nga Uashingtoni që vendet e tjera të blejnë naftën e tij.

Teherani ka deklaruar se dëshiron që bisedimet e vazhdueshme të fokusohen në programin e tij të pasurimit të uraniumit, duke këmbëngulur se çdo marrëveshje duhet të sjellë përfitime ekonomike konkrete për Iranin, duke ruajtur sovranitetin dhe sigurinë kombëtare.

Uashingtoni ka kërkuar që Irani të heqë dorë nga pasurimi i uraniumit në territorin e tij dhe ka synuar të zgjerojë fushën e bisedimeve edhe në çështje jo-bërthamore, si arsenali i raketave të Teheranit.

Irani ka deklaruar se nuk do të pranojë pasurim zero të uraniumit dhe se kapacitetet e tij raketore nuk janë objekt negociatash.

Bisedimet zhvillohen mes tensioneve të larta në Gjirin Persik, ku SHBA-ja ka vendosur dy aeroplanmbajtëse në rajon. E para – USS Abraham Lincoln, me gati 80 avionë – ishte pozicionuar rreth 700 km nga brigjet iraniane deri të dielën, sipas imazheve satelitore.

Vendndodhja e saj vendos të paktën një duzinë avionësh luftarakë amerikanë F-35 dhe F-18 brenda rrezes së goditjes. Një aeroplanmbajtëse e dytë u dërgua gjatë fundjavës.

Udhëheqësi Suprem iranian, Ajatollah Khamenei, paralajmëroi të martën se vendi kishte aftësinë të fundosë një anije luftarake amerikane. “Një anije luftarake është sigurisht një armë e rrezikshme, por edhe më e rrezikshme është arma e aftë ta fundosë atë,” tha ai.

Irani gjithashtu ka kërkuar të demonstrojë fuqinë e tij ushtarake, ndërsa Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) nisën një seri stërvitjesh ushtarake të hënën në Ngushticën e Hormuzit për t’u përgatitur për “kërcënime të mundshme sigurie dhe ushtarake”.

Pikërisht kur bisedimet nisën në Gjenevë, mediat shtetërore iraniane raportuan se Irani po mbyllte përkohësisht disa pjesë të Ngushticës së Hormuzit për “masa sigurie” gjatë zhvillimit të stërvitjeve.

Irani ka kërcënuar vazhdimisht të mbyllë këtë rrugë ujore, e cila është një korridor jetik eksporti nafte për shtetet arabe të Gjirit, si kundërpërgjigje ndaj çdo sulmi. Një veprim i tillë do të bllokonte rreth një të pestën e rrjedhës globale të naftës dhe do të rriste ndjeshëm çmimet e naftës.

Teherani gjithashtu ka kërcënuar se do të godasë bazat ushtarake amerikane në rajon në rast të një sulmi.

Një përpjekje e mëparshme diplomatike u shemb vitin e kaluar kur Izraeli nisi sulme të befasishme ndaj Iranit në qershor, duke filluar një luftë 12-ditore që Uashingtoni iu bashkua përkohësisht duke bombarduar tre objekte bërthamore në Natanz, Fordow dhe Isfahan.

Ali Vaez, drejtor i projektit për Iranin në Crisis Group, i tha Al Jazeera se beson që ekziston hapësirë e madhe për marrëveshje në aspektin bërthamor, “thjesht sepse programi bërthamor i Iranit është dobësuar në terren dhe kështu një pjesë e kostos së kompromisit tashmë është paguar”.

“Duhet të jetë më e lehtë për iranianët të pranojnë pasurim zero për një periudhë të caktuar kohe, sepse ata nuk kanë vënë në funksion asnjë centrifugë që nga lufta 12-ditore në qershor,” tha ai.

“Por kur bëhet fjalë për çështje jo-bërthamore, si aktivitetet rajonale apo programi i raketave, mendoj se, në rastin më të mirë, iranianët do të jenë të gatshëm për lëshime sipërfaqësore, jo për një kapitullim të madh siç pret SHBA-ja,” shtoi ai.

Ndërkohë, presidenti iranian Masoud Pezeshkian, në një intervistë të publikuar të martën, ritheksoi se Teherani “absolutisht nuk po kërkon armë bërthamore”.

“Nëse dikush dëshiron ta verifikojë këtë, ne jemi të hapur që një verifikim i tillë të ndodhë,” tha ai.

“Megjithatë, ne nuk pranojmë që të pengohemi nga përdorimi i shkencës dhe njohurive bërthamore për të trajtuar sëmundjet tona dhe për të avancuar industrinë dhe bujqësinë,” shtoi ai.

Irani është pjesë e Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore, i cili u garanton vendeve të drejtën për energji bërthamore civile në këmbim të heqjes dorë nga armët atomike dhe bashkëpunimit me mbikëqyrësin bërthamor të OKB-së, Agjencinë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike.

Izraeli, i cili nuk e ka nënshkruar traktatin, as nuk konfirmon dhe as nuk mohon posedimin e armëve bërthamore, sipas një politike disa dekadëshe të paqartësisë që synon të pengojë armiqtë përreth. Studiuesit besojnë se ai i zotëron.